Fetu Taiala Aoga Amata Leo O Fanau nau 11/10/2014 Faiaoga a Fetu - - PowerPoint PPT Presentation

fetu ta iala a oga amata
SMART_READER_LITE
LIVE PREVIEW

Fetu Taiala Aoga Amata Leo O Fanau nau 11/10/2014 Faiaoga a Fetu - - PowerPoint PPT Presentation

Fetu Taiala Aoga Amata Leo O Fanau nau 11/10/2014 Faiaoga a Fetu Taiala Aoga Amata Address: 3/29 Wickman Way Mangere Auckland New Zealand Presentation for SAASIA Conference in Samoa 2015 Autu o le Pepa O le iloiloga


slide-1
SLIDE 1

Fetu Ta’iala A’oga Amata

11/10/2014

“Leo O Fanau nau”

slide-2
SLIDE 2

Address: 3/29 Wickman Way Mangere Auckland New Zealand Presentation for SAASIA Conference in Samoa 2015

Faia‟oga a Fetu Ta‟iala A‟oga Amata

slide-3
SLIDE 3

A’utu o le Pepa

O le iloiloga loloto ma tu‟utu‟u mamao i auala e mafai ai ona amanaia ma tali atu i ‘leo o fanau’ ina ua mamanu fa‟atiti ma tosi lauti le fa‟atinoina o le Tofā mamao, le Mau, ma le Tofā Manino Fetu Ta‟iala A‟oga Amata

„E aūaū le tava‟e i ona fulu‟

slide-4
SLIDE 4

Amataga mai o le Malaga…Tau’asa mai le vao filifili… ae fa’amoemoe pea i le Atua…

 Na amataina lenei A‟oga Amata e le tina ia Vaitava’e Toleafoa Moe

a‟o igoa o Sagato Iosefo, o lea ua suia nei ia Fetu Ta‟iala.

 O le tina ia Vaitava‟e Moe sa faigaluega fa‟ateine tausi mai 25 tausaga ua tuana‟i.

Peita‟i o le tausaga 1994, na ia taumafai ai loa e fia amataina se a‟oga amata. E le gata ina ia ave iai si ana fanau to‟a lua laiti sa iai ina taimi, ae ia nofo ai loa e fai le a‟oga ina ia tali atu i leo o lana fanau i le fia mafuta ma lo latou tina, pe a tuua le fanau ona

  • galuega.

 O le tausaga la e 1997, na amata ai loa ona fa‟avae le Mangere Pasifika ECE. O nisi foi o

Ta‟ita‟i iloga mai isi atumotu, na latou galulue fa‟atasi ma le tina ia Vaiatava‟e Moe e

  • pogi lea fa‟amoemoe maualuga, i le fa‟atuina o ni aoga amata i totonu o Magele i
  • Aukilani. E lua a‟oga amata Cook Island, e tasi Niue, ma a‟oga amata Samoa e lua, e

aofia ai Fetu Ta‟iala. O Vaitava‟e Moe foi, sa faia fo‟i ma o latou Ta‟ita‟ifono mo le 14 tausaga a‟o galulue ai, ma o lo‟o fai pea lava ma Ta‟ita‟ifono a le Pule‟aga Tava‟esina Trust e o‟o mai i le taimi nei. O le fa‟aauauina, ua papale mai nei iai lona alo le Susuga Letelemalanuola Moe-Penn e solisoli mulivae ma fa‟aauau le miti a lona tina, ona e „auau le tava‟e i ona fulu‟.

slide-5
SLIDE 5

O le matou tala fa‟asolopito.. Le matou malaga… Ma le aga‟i i le lumana‟i..

 O Vaitava‟e na fa‟aigoaina i le „vai o le Tavae‟ lea ei le nu‟u o

Tafua iinei i Savai‟i, e pei ona maua i tala, e masani ona iloa pe nofo ai le „Tava‟e‟.

 Le mafuaaga… na a‟e ai se tofa i le Pule‟aga a lenei a‟oga i le

tausaga 2007, ina ia suia loa le igoa o le Pule‟aga i le „Tava‟esina‟ e fa‟aauau, fa‟aaloalo, ma fa‟ataua ai lo matou tala fa‟asolopito, ma la matou malaga, ae ia fa‟aautū i le „E aūaū le Tava‟e i ona fulu‟ o le fa‟anaunauga maualuga, ia fa‟aauau pea ma taofi mau a tatou measina, e ala i fa‟atinoga o la matou mau ma le tofa manino i totonu o le matou a‟oga amata.

slide-6
SLIDE 6

Faiaogaulu

Puleaga Tavaesina

Faia‟oga

Faia‟oga

Faia‟oga

Puleaoga

Faia‟oga

Faia‟oga

Mangere Pasifika ECE Trust

Administrator Cook/Chef

Au‟ivi o le Pule‟aga Tava‟esina Trust

Faia‟oga Faia‟oga

slide-7
SLIDE 7

Tatou mafaufau i le manu lea o tava‟e…

 ‘E auau le tava’e i ona fulu, e le se ‘agana,  A’o le muagagana, ae mafai fo’i ona fa’aoga fa’aalagaupu.  O le muāgagana, e mafua mai i uiga ma foliga vaaia o le foafoaga, po’o le natura o

mea ma ona gasologa.

 O le alagaupu e tele i mea na tutupu, ma o mea moni lava na tutupu, e fai ma pine

fa’amau, o faiva o le gatai fale, o seuga o le tuavao, ma ta’aloga i malae.

 ‘E auau le tava’e i ona fulu’ Fai mai la le mau o le tava’e e nofo i luga o laa’u tetele, e

iai pu ile tino o le laa’u, ma o iina la e nofo ai.

  • O ana meaa’i o ‘ia, ma anufe, e fagota i tuā’au ma fuamalu. E lanu paepae ma iila
  • na fulu uumi e lua i lona i’u
  • O fulu ‘i’ila ia o le tava’e e fa’aaoga e tautai e fau ai pa ma matau fagota, aua po’o le

a le umi ona fa’aaoga e tumau pea le ‘i’ila. O pa ia ma matau e fagota ai malau i le po masina i le faiva o le se’i malau po’o le matau malau, aua e atagia le ‘i’ila i le susulu o le masina.

  • O lana galuega o le teuteu o ona fulu ne’i te’i lava ua mave’u (e mafua ai foi le isi

alagaupu i le uiga lena o le tavae’) ‘Ua maefulu le fulu’

slide-8
SLIDE 8

8

slide-9
SLIDE 9

Fa‟aogaina o le muagagana

 O fulu i’ila e lua o le Tava’e lea i tua e mataina ai lana lele. O fulu ia ua mafua ai le

  • alagaupu. “E mamae le tava’e i ona fulu”

E fa’atusa i le tagata o lo’o i ai se mea e mitamita ai.

 I se tasi fa’aupuga e fa’apea. E fa’apei ona manumanu o le tava’e i ona fulu e fa’apena fo’i

le mamae i le tagata Samoa o lona aiga, lona nu’u, lona atunu’u, ma lana Ekalesia. Ia ‘aua ne’i i ai se mea e ta’uvalea pe fa’alumaina ai.

 Fa’asinomaga. "O le Tagata Samoa e pele tele ma fa’amemelo i lana Aganu’u ma lana

Agaifanua." E mafai fo’i ona fa’aaoga ile so’otaga ole Tagata ma Lona Aiga, ma mea taua e pele ile Tagata, o eleele ma fanua, o measina a aiga ma nu’u, e le soona tala, e putiputi, e puipui, ma teu ia malu, auā e aū i ai fanau, o aiga, nu’u ma itumalo. O suafa foi ma igoa matai o aiga, pei ona fai mai ai le upu.. ‘E aūaū le tavae i ona fulu’ E fa’asino ile tagata, ina ia fa’apelepele i lona igoa, ‘aua a nei ta'uvalea, ona leaga lea.

 Aua a fa’atamala, ma moemoenoa le tagata soifua ona faoa loa lea o mea totino, pei ona

faoa le tofi o Esau o le ulumatua. O se upu lapata'i, ma tima'i mole Tagata, ina ia tumau i le Amio Solia, o le Amio Tamali’i ma Aga Fa’a Tausala, ina ia Tumau ai i le Ta'u Leleia ma apo mai au measina nei mamulu.

slide-10
SLIDE 10

Aōaō Manogi faiaoga o le Fetu Ta’iala i le uiga o le muagagana ‘E auau le tava’e i ona fulu’

 Le Tava’e

  • Manulele
  • Aiga:

Tava‟e, Gogo, manusina, fua‟o

 I ona fulu

  • E mataina ona o le

uumi o fulu toe i‟ila

  • E mafanafana ai le

manu i ona fulu

  • E lele mamao ai i ona

fulu uumi i tua.

  • E tamali‟i ma gaio

mamalu pe a lele

  • E onomea

11/10/2014

  • E auau
  • E pele
  • E fa‟ananau iai
  • E mānumānu
  • E mamae
  • E fa‟apelepele
  • E fa‟asilisili
  • E fa‟amuamua
  • E fa‟atumutumu
  • E ofaofata‟i
slide-11
SLIDE 11

Soalaupule le mataupu…

 Le Tava’e

  • Tagata :

Faiaoga, matua

  • Tamaititi

 I ona fulu

  • matua/aiga
  • Nu‟u/Atunu‟u
  • Ekalesia
  • O lona faasinomaga
  • O lona igoa
  • Aganuu ma lana

gagana

  • A‟oa‟oga
  • O measina o lo‟o pele

ma iloa ai le aiga.

  • E auau
  • E pele
  • E fa‟ananau iai
  • E manumanu
  • E mamae
  • E fa‟apelepele
  • E fa‟asilisili
  • E fa‟amuamua
  • E fa‟atumutumu
  • E ofaofata‟i
  • E alofa

fa‟amaoni iai

  • E aputiputi iai
slide-12
SLIDE 12

O ni fesili Fa‟atupu manatu i Tautai matapalapala po‟o faiaoga Fetu Ta‟iala

 Faiaoga o Fetu Ta’iala Aoga Amata - O le ā so matou

talitonuga, fa‟autaga loloto, a‟o se fa‟atinoga maoa‟e e tali ai leo o le fanau e ala i le matou tofā manino?

 Pule’aga Tavaesina- O le a se fa‟atinoga maoa‟e e lagolago ai

Komiti Fa‟afoe ma faiaoga ina ia fa‟aauau pea fa‟atinoga maualuga mo alo ma fanau i totonu o Fetu Ta‟iala?

 Mangere Pasifika Early Childhood Education Trust (MPECET)- E

fa‟apefea ona matou mautinoa o lo‟o matou tali atu i fa‟atinoga maoa‟e e ala i le soifua lelei, le saogalemu ma le aga‟i i luma o a‟oga e lima i totonu o le matou aai o le MPCET?

slide-13
SLIDE 13

ERO’s model for review - Pou

Pou Whakahaere Tofa Manino How the service determines its vision, philosophy and direction to ensure positive

  • utcomes for all children

Pou Ārahi Tautai Matapalapala how leadership is enacted to enhance positive outcomes for children Tikanga Whakaako Polokalame Maoa’e How approaches to teaching and learning are responsive to diversity and support positive

  • utcomes for children

Matauranga Tomai

Whose knowledge is valued and how the curriculum is designed to achieve positive

  • utcomes for children

Whanaungatanga Mafutaga mafana Recognises the critical importance of relationships in providing a foundation for positive learning experiences Arotake and Aromatai Soalaupule ma iloilo Self review gathering and using information in culturally appropriate ways for decision making and improvement

slide-14
SLIDE 14

Tofā Mamao/Mau (3-5 years)

O le matou Tofā Mamao…

 Ia tapu’e ma ia fa’aauauina le gagana Samoa ma le aganu’u i le matou

polokalame maoa’e, e fa’atino ai agatausili o le Alofa, Fa’aaloalo ma le ola

  • Tautua. E va’ava’alua ma le Te Whariki (Taiala mo A’oga Amata) e aofia ai le

Fa’alaeia’u, Le Ola Atoa, Aiga, le Lautele ma So’otaga Mafana. O le matou Mau…

 E ao ona matou ofoina atu se a’oga amata e fa’atino ai se polokalame

maoa’e mo alo ma fanau. O le matou tofā manino ‘E auau le tava’e i ona fulu e fa’avae i luga o le fa’aauau, faafailele ma fa’asao le gagana ma aganu’u faa Samoa moni ina ia mautu le iloa e le fanau o latou tupu’aga ma fa’asinomaga..

  • O le polokalame e fa’afailele ai le tagata atoa, le fa’aletino, mafaufau,

fa’aleagaga ma so’otaga mafanafana. Ia atagia mai i le galulue vāvālalata e aofia ai Matua, tagata Lautele, le Malo ma so’o se fa’alapotopotoga ina ia maua e fanau le polokalame maoa’e i a’oga amata. .

slide-15
SLIDE 15

Fa‟apefea ona tali atu i leo o le fanau?

 E tali atu e ala i le polokalame tapena

lelei,

 E tali atu e ala i le si‟osi‟omaga e

tamaoaiga ma mautu tulimanu o a‟oa‟oga „ese‟ese, e tali atu ai i manaoga lautele ma manaoga patino o fanau.

 E tali atu i aga fiafia ma le leo alofa o

faiaoga, uo, matua ma le lautele.

 E tali atu i galuega tulimata‟i a

faiaoga, ma fa‟atalatalanoaga ma matua aua le aga‟i i luma o le ola a‟oa‟oina o fanau.

 E tali atu e ala i fonotaga ma faiva

fa‟asoalaupule a faiaoga, Komiti Fa‟afoe ma le Pule‟aga ina ia mautinoa

  • lo‟o tali i leo o fanau.
slide-16
SLIDE 16

So‟o se mafutaga ma fonotaga, e mafua ina ia tali atu i leo o fanau:

  • 1. O leo o matua e fa‟aali mai ai leo o

fanau taimi e fa‟atonu ai le tamaititi i le matou aoga.

  • 2. Fa‟atalatalanoaga a Faiaoga ma Matua.
  • 3. O fonotaga Komiti Fa‟afoe.
  • 4. O isi fa‟alapotootoga ma ofisa o le Malo

e iai le ERO.

  • 5. O Fa‟afouina a faiaoga
  • 6. O pepa fesili ma pepa iloiloga
slide-17
SLIDE 17

Fa‟atinoina o le Tofa manino..

 O Fetu Taiala A’oga Amata o lo’o ofoina atu

ai se tulaga maualuga ma le tāua i polokalame tau a’oga amata mo le atina’eina atoatoa o a matou fanau (tino, mafaufau, va fealoa’i ma le fa’aleagaga). E fai lea ma fesoasoani e fa’amalosia ai lo latou mitamitaga ma le malamalama o le tamaititi lava ia, e fai ma ala e fa’atupu ai le fiafia e talia, taofi mau ma opogi ai measina ma itu tāua o a matou tu ma aganu’u mai o matou tupuaga ua lauiloa ai i matou.

slide-18
SLIDE 18

Fa‟atinoina le tofa manino…

 O lā matou Aoga Amata e

fa’atāuaina le Gagana Samoa ma aganu’u faapena foi

  • na

faamasani alo ma fanau ile olaga

  • kerisiano. Ole Gagana Samoa o

lo’o fa’aogaina mo feso’otaiga I totonu ole a’oga.

slide-19
SLIDE 19

 O lenei a’oga e talitonu

ile tulaga tutusa o tagata uma, ua talia ma le fiafia tamaiti ma matua o isi atunu’u ina ia avea ma vaega o lo matou aiga ma fanau.

Fa‟atinona o le Tofa Manino…

“The teachers made us feel welcome and my daughter my daughter is happy and excited” “She can only speak and understand Hindi, now she understands a bit of Samoan Language”

slide-20
SLIDE 20

Faatinoga Tofa Manino..

 Ina ia faalia lo matou fa’aaloalo I

tagata whenua ua avea ai le Tiriti o Waitagi (Te Reo ma le Tikanga Maori)

  • se vaega ole polokalame aoaoina i

totonu o la matou a’oga ina ia faatauaina ai – (FAAILOA E IAI LE TATOU MAORI I LE TaTOU KOMITI)

 Ua matou sauni foi e ofoina atu

polokalame mo fanau o lo’o iai nisi tulaga e mana’omia ai le fesoasoani.

Aferika

Maori

slide-21
SLIDE 21

Fa‟ata‟ita‟iga o le tali atu i leo o le fanau…

Leo o Fanau Leo o Matua Fetu Taiala A’oga Amata Komiti Fa’afoe Tava’esina Trust Board Mangere Pasfika ECE Trust Malo &

Fa’alapotopotoga

Amanaia leo Ou te fia taalo ma lau uo I le aoga… Ou te manao si a‟u tama ia maua le a‟oa‟oga sili i se si‟osi‟omaga e mautu sogalemu ma lelei. Fa‟asavali le Polokalame maoa‟e e ala I le siosiomaga tapena lelei aua alo ma fanau i totonu o Fetu Taiala aoga Amata.… Fuafua ma taga‟i I alagatupe e mafai ona fa‟aleleia ma fa‟atau ai alagaoa mo a‟oa‟oga a le fanau. Su‟esu‟e ma saili i auala e maua ai ni fesoasoani aua, le fa‟ataunu‟uin a o polokalame maoa‟e i le aoga. Ia latou mautinoa le saogalemu o faleaoga ma le siosiomaga I fafo aua alo ma fanau i le aoga. Ia maua mai ni vaega tupe e fesoasoani ai i aoga i le tau atina‟eina o aoga amata.

slide-22
SLIDE 22

Ua o‟o mai le taimi e lele „ese ai le tava‟e….

Developing Confident and Competent Learners

  • 1. O le a lele ma le mautinoa
  • 2. O le a lele ma le fiafia
  • 3. Lele mamalu I ona fulu iila
  • 4. Ua onomea ma tamali‟i
  • 5. Auā ua fa‟afulu i lana gagana
  • 6. O lana aganu‟u
  • 7. O agatausili
  • 8. O le fa‟aleagaga
  • 9. O mafutaga ma uo
  • 10. O tomai sa fa‟afailele e ala i

le tali atu i leo o fanau. 11.Ua le fefe, ma maua le to‟afilemu e tali i lona ola aoaoina.

slide-23
SLIDE 23

O le ā sona fa‟atatau i le tatou valaauina o tautai matapalapala „E aūaū le tava‟e i ona fulu…

E tatau ona pele i le faiaoga lava ia lona valaauina, aua a pele lona valaauina fa‟afaioaga ona naunau lea e fai le mea sili mo le fanau tusa o lona taleni ua foaina e le Atua.

Ia pele i le faiaoga ma fa‟ataua le tamaititi atoa, ina ia atina‟e lona soifua atoa, ina ia lele ma le mautinoa le tama ma le teine ua mafa totoga i pelega na osiosi ma le faiaoga

Ia pele aiga ma matua ma le lautele e ulufale I le a‟oga

Ia naunau i fa‟atinoga maoa‟e, aua o lou tali atu lena I leo o fanau.

A le maoa‟e ma lalelei le fa‟atinoga, o lona uiga tatou te le o lagona atu leo o fanau.

E le fai fai tu‟u,a e tatau ona fa‟aauau pea ma agai pea i luma le faaleleia o polokalame.

E tatau ona mafana mafutaga ma fanau, e fa‟avae i agatausili, ina ia o tatou fa‟alogo ma le manino I leo o fanau.

E le na‟o faiaoga ae fa‟apena i Komiti Fa‟afoe, o ofisa o le malo ma tagata lautele o lo‟o lagolago le tatou galuega i a‟oga amata.

O le tatou galuega e fai fa‟atasi ina ia puipui le fulu o le tava‟e ia ola ma le manuia le tama ma le teine na e leo, ma o ta tausi fa‟apelepele…

E mafai ona galo I le tama ma le teine nisi mea a‟o tuputuu a‟e, ae le galo lava le ofaga na foafoa atu ai lona ola a‟oa‟oina e oe ma au le Faiaoga!! Manuia le Fonotele a le SA‟ASIA i lenei tausaga 2015

11/10/2014

slide-24
SLIDE 24

Acknowledgements

 Tauiliili, 2010: Anoafale o le gagana ma le aganu’u  Vaitava’e Toleafoa Moe – Tava’esina Trust Board (personal communication)  Reverend Featunai Liuaana (personal communication)  Falefitu T Aafoataga (personal communication)  Tagaloa Leniu & Toleafoa Tuimauga – Samoa Atia’e (personal communication)  Livingstone Fiava’ai – Otahuhu EFKS  Faiaoga a le Fetu Taiala Aoga Amata  Sepelini Nanai